Knjiga Vuk Stefanović Karadžić – Život i delo izdata je 1987. godine povodom 200-godišnjice rođenja Vuka Stefanovića Karadžića.
U ovoj knjizi osim o Vuku Stefanoviću Karadžiću, njegovom životu i delu, čitaoci mogu da pročitaju i mnoge interesantne informacije o istoriji srpskog naroda, očuvanju srpske kulture i razvoju pismenosti tokom i nakon okupacije zemlje.
–
–
1. ČUVANJE SRPSKE KULTURE POD OKUPATORIMA
–
U vreme rođenja Vuka Stefanovića Karadžića, Tršić kraj Loznice, u kom je Vuk rođen, bio je pod vlašću Turaka. Teško je bilo sačuvati srpsku kulturu i ne potpasti pod kulturni uticaj okupatora.
Broj pismenih Srba bio je veoma mali. Što je bila dodatno otežavajuća okolnost za očuvanje srpske kulture, pismenosti i običaja. Istorijski, crkveni i drugi važni spisi čuvali su se po crkvama i manastirima. Običaji su se čuvali usmenim putem prenoseći se sa kolena na koleno ili šireći na seoskim okupljanjima.
Neretko su srpske običaje i kulturu prenosili putnici. Jedan od interesantnijih običaja je bio da putnik kada dođe da prenoći kod nekog, mora domaćinima uz gusle da otpeva neku narodnu pesmu.
Srpski običaji i kultura očuvali su se kroz vekove pod okupacijom i zahvaljujući daru za pripovedanje i sastavljanje pesama. Što je naročito bilo izraženo u vreme buna i ustanaka.
Da prikupi i sačuva priče i pesme nastale u narodu dosetio se Vuk Stefanović Karadžić. Vuk je zaslužan i za uvođenje narodnog jezika u srpsku književnost i za upoznavanje ostatka Evrope sa običajima i kulturom jednog malog naroda, koji do tada nije imao ni simpatije ni zainteresovanost od strane drugih evropskih zemalja koje su bile kulturno razvijenije od Srbije.
–
–
2. ROĐENJE, POREKLO I ŠKOLOVANJE VUKA KARADŽIĆA
–
Porodica Vuka Stefanovića Karadžića vodi crnogorsko – hercegovačko poreklo. Bežeći od Turaka nastanili su se u Tršiću i tu je rođen Vuk. Kuća u kojoj je rođen očuvana je i danas i otvorena za sve posetioce koji žele da nešto više saznaju o ocu srpske pismenosti.
U vreme Vukovog detinjstva na teritoriji Srbije koja se nalazila pod Turcima nisu postojale škole i fakulteti kao danas. Pa je Vuk morao sam da se snalazi i da stiče znanja kako zna i ume.
Prvi Vukov učitelj bio je njegov rođak Jefto koji je prepoznao Vukovu sklonost ka knjizi i odlučio da ga podučava. Pošto srpski bukvar u to vreme još uvek nije postojao, rođak Jefto doneo je malom Vuku ruski bukvar. Slova iz ovog ruskog bukvara Vuk se trudio da samostalno savlada bez učiteljske pomoći.
Sa nepunih osam godina mali Vuk je krenuo u privatnu školu koju je baš te godine u obližnjoj Loznici otvorio čovek po imenu Grgur. Vukov otac Stefan prateći interesovanja svoga sina platio je Grguru učevinu, kako su u to vreme nazivali školarinu. Nažalost, ova škola u Loznici raspuštena je početkom 1796. godine kada je i u tom kraj zavladala opasna zarazna bolest kuga.
Svoje dalje školovanje Vuk nastavlja u manastiru Tronoša sagrađenom krajem trinaestog veka, u doba kralja Dragutina Nemanjića i njegove žene Kateline. Manastir Tronoša nalazi se desetak kilometara jugozapadno od Loznice. Poznat je po tzv. Tronoškom letopisu, istoriji manastira pisanoj početkom osamnaestog veka.
Nakon boravka u manastiru Tronoši prema merilima tamošnjeg naroda Vuk se smatrao vrlo pismenim, što mu je donelo ugled u njegovoj okolini. Pošto je znao da čita i piše, u vreme izbijanja prvog srpskog ustanka proleća 1804. godine, Vuk postaje pisar kod Đorđa Ćurčije, hajdučkog harambaše iz Srema i jednog od ustaničkih vođa.
Nakon Ćurčijine smrti koja se desila iste godine kad je počeo ustanak, Vuk odlučuje da pređe Savu i školovanje nastavi u Vojvodini.
–
„Gubitkom državne samostalnosti (krajem petnaestog veka), krajevi preko Save i Dunava razvijali su se pod neposrednim uticajem srednjoevropske civilizacije, jer se nisu nalazili pod Turcima nego pod vlašću tada moćne i prostrane Habsburške Monarhije (Austrije). Porobljeni narodi (Srbi, Hrvati, Slovenci, Česi, Slovaci itd.) koji su živeli na teritorijama koje su pripadale Habsburškoj Monarhiji imali su veće mogućnosti za razvitak prosvete i kulture nego narodi okupirani od strane Turaka. U Habsburškoj Monarhiji postojale su zakonom uređene škole, razvijala se književnost, slikarstvo, čak i nauka. Srbi su se školovali u Beču, Budimpešti, Lajpcigu i u drugim evropskim gradovima. Proleća 1805. godine Vuk Stefanović Karadžić dolazi u Sremske Karlovce. Sremski Karlovci bili su središte srpske prosvete i kulture u Habsburškoj Monarhiji. Tu je 1791. godine osnovana prva srpska gimnazija koju je osnovao mitropolit Stefan Stratimirović.“[1]
–
Dolaskom u vojvođanski gradić Sremske Karlovce Vuk je ostao iznenađen koliko toga još mora da nauči. U Karlovačkoj gimnaziji učili su se predmeti sa kojima Vuk do tada nije imao priliku da se upozna. Zbog svojih godina nije mogao da se upiše u gimnaziju ali tokom boravka u Sremskim Karlovcima mnogo toga je naučio od kaluđera i pesnika Lukijana Mušickog.
Iz Sremskih Karlovaca Vuk odlazi put Petrinje kraj Siska (današnja Hrvatska) gde stiče nova znanja i usavršava znanje nemačkog jezika. U tada već slobodniju Srbiju i grad Beograd vraća se 1807. godine.
Negde u to vreme u Beograd iz Vojvodine dolazi i veliki srpski prosvetitelj Dositej Obradović da pomogne pri uređenju nove srpske države. Dositejevom zaslugom u jesen 1808. godine osnovana je Velika škola sa velikim izborom novih predmeta, odnosno znanja. Uz decu ustaničkih vođa ovu školu pohađao je i Vuk Stefanović Karadžić.
–
–
3. BORBA VUKA STEFANOVIĆA KARADŽIĆA ZA KORIŠĆENJE NARODNOG JEZIKA U SRPSKOJ KNJIŽEVNOSTI
–
Pre Vukove jezičke obnove knjige u Srbiji pisane (štampane) su na tri jezika:
- Crkveni ili ruskoslovenski
- Građanski ili slavenosrpski (mešavina crkvenog i govornog jezika, koji su koristili Srbi po gradovima u Habsburškoj Monarhiji. )
- Narodni ili prostonarodni (blizak govornom jeziku)
Vuk Stefanović Karadžić smatrao je da je za obnovu srpskog jezika najbolje da za osnovicu uzme maternji jezik, odnosno govor Srba koji žive po selima, daleko od gradova u kojima su pored srpskog građanstva živeli i doseljenici sa raznih strana. Zbog toga što je taj jezik najčistiji, neiskvaren tuđicama i neprirodnim domaćim kovanicama.
Drugo Vukovo polazište po kojem ga svi pamte i spominju glasilo je: „Piši kao što govoriš a čitaj kao što je napisano“.
Ta ideja da svako slovo ima svoj glas nije potekla od Vuka ali je on imao dovoljno hrabrosti da je izgura do kraja i opismeni srpski narod. Začetnik ove ideje bio je Sava Mrkalj, učitelj rodom iz Korduna kojeg su crkvene starešine zbog te ideje tako oštro napale i zagorčale mu život da je bio primoran da se odrekne svojih shvatanja nakon nekoliko godina.
Na isti problem naišao je i Vuk ali je do kraja života verovao u svoju ideju, pisao knjige na narodnom književnom jeziku, čak i sastavio rečnik (Rječnik) da bi i drugi koji žele mogli da pišu i da čitaju knjige na narodnom književnom jeziku.
Istrajan u poslu kojeg se prihvatio Vuk Stefanović Karadžić prikupio je veliku zbirku srpskih narodnih pesama i priča. Ove pesme i priče prikupljene su iz naroda. Do tog trenutka prenosile su se usmenim putem. Zahvaljujući Vukovom Rječniku ove jedinstvene zbirke došle su i do velikih imena poput Getea, Grima, Puškina. Grimov prevod Vukove srpske gramatike na nemački jezik pomogao je da se i drugi evropski narodi upoznaju sa srpskom kulturom, jezikom i običajima.
U njegovoj borbi za narodni jezik Vuka su podržali i domaći pisci poput Jovana Sterije Popovića, Sime Milutinovića Sarajlije, Branka Radičevića, Đure Daničića. Petar Petrović Njegoš, crnogorski vladika i vladar poluslobodne Crne Gore, zbog svog položaja nije mogao javno da podrži Vuka ali dao mu je podršku tako što je Gorski vijenac napisao živim govornim jezikom.
Na ovaj način Njegoš je pobio tvrdnje Mitropolita Stefana Stratimirovića da je Vukov jezik govedarski i čobanski, da se takvim jezikom ne stvara književnost i da se ne može izraziti ništa drugo osim svakodnevnih seljačkih razgovora.
–
„Lukijan Mušicki, Vukov učitelj i prijatelj, pisao je pesme nadahnute rodoljubljem i prosvetiteljskim idejama. Vuku je dao nacrt za slova đ (ђ) i ć (ћ). Da književna dela treba pisati narodnim jezikom – Vuk nije izmislio. Koreni su bili mnogo dublji, a počeci stariji. Još je početkom osamnaestog veka Gavrilo Stefanović Venclović usavršavao „prosti dijalekt“ za književni jezik, A Zahariju Stefanovića Orfelina sam Vuk Stefanović Karadžić smatrao je piscem od koga počinje nova srpska književnost.
Jezik našeg najvećeg narodnog prosvetitelja Dositeja Obradovića sasvim je blizak narodnom, mada je izgledao „narodniji“ kad su se njegove Basne i druge knjige pojavljivale krajem osamnaestog veka, nego u Vukovo doba, jer su u međuvremenu ublaženi jaki uticaji crkvenog jezika na književni.
Sve to objašnjava zašto se, na najprirodniji način, uz Vuka odmah svrstalo čitavo jedno pokolenje pisaca.“[2]
–
–
4. NEKA OD NAJPOZNATIJIH DELA VUKA STEFANOVIĆA KARADŽIĆA
–
„Vuk je čovek iz naroda, poznavao je narodni život i mnoge običaje pamtio još iz detinjstva. Kao naučni radnik, međutim, shvatio je potrebu da se oni zapišu i otrgnu od zaborava, da se upamti kakvo je bilo naše društvo toga doba, jer su oslobođenje zemlje posle oba ustanka i masovno prelaženje seljaka u gradove počeli da menjaju mnoge stare običaje i uvode druge, saobrazne novom životu.
Naučno zasnovanim opisivanjem narodnog života i iscrpnim beleženjem običaja iz svih krajeva gde je bilo srpskog življa, svejedno koje veroispovesti (pravoslavne, katoličke, islamske), Vuk je zasnovao i našu nauku o narodu (etnografiju).
Najveći broj etnografskih zapisa Vuk je objavio u knjigama Život i običaji naroda srpskoga i Kovčežić za istoriju, jezik i običaje Srba sva tri zakona (zakon = vera, veroispovest). Mnogo takve građe nalazi se i u Rječniku, a i po drugim knjigama, uz razna objašnjenja kojima je propraćao svoje spise druge namene.“[3]
Pored značajnih dela koja je napisao, Vuk je preveo na narodni jezik i Novi Zavjet što se nije dopalo pojedinim ljudima iz SPC. Među najpoznatije Vukove knjige svakako se ubrajaju i Vukovi prvenci „Pjesmarica“ i „Pismenica“.
–
–
5. KNJIŽEVNI DOGOVOR
–
„Polovinom devetnaestog veka planule su bune širom Habsburške Monarhije. Bila je to čuvena revolucionarna četrdeset osma godina (1848), kada su ne samo đaci, studenti, sva omladina i mnogi napredni građani, nego i seljaci i seoska sirotinja bez zemlje („bezemljaši“) ustali protiv vladajućih austrijskih i mađarskih velikaša i zemljoposednika, protiv njihove tiranije, nastojeći da izbore više slobode i bolji ekonomski položaj.
Ustali su i Srbi u Vojvodini, ustali i Hrvati, svi su se borili za uskraćena im prava, jer su svi bili potlačeni. Došlo je do velikih nereda, ponegde i do otvorenih sukoba, ali je na kraju narodni otpor ipak savladan, a u Vojvodini, među Srbima, čak vojnom silom, posle krvavih oružanih borbi.
Slobodarske misli i težnje tih godina podstakle su i zajednička kulturna nastojanja Srba i Hrvata, naročito što se tiče književnog jezika. Na tome se, naravno, radilo i ranije, ali konkretnih koraka nije bilo. Sada je, međutim, i to postao oblik otpora istom neprijatelju, tuđincu, sa idejom da se stvara buduće jugoslovensko zajedništvo, da se neguju bratska osećanja.
Vuk se zalagao za što šire ponarodnjavanje književnog jezika Srba i Hrvata i za zajednički dogovor o tome. On je održavao veze sa istaknutim hrvatskim književnicima i jezičkim stručnjacima, posebno sa Ljudevitom Gajom, predvodnikom tzv. Ilirskog pokreta u Hrvatskoj. Taj pokret je, pored ostalog, predlagao jezičko i kulturno ujedinjenje svih Južnih Slovena (Hrvata, Slovenaca, Srba, Bugara itd.), pa mada to nikad nije bilo ni blizu ostvarenja, Ilirski pokret je u to vreme ipak doprineo zbližavanju naroda.
Gaj je uveo nov jedinstven hrvatski književni jezik i pravopis, dotle rasparčan po narečjima pojedinih krajeva (kajkavski u Zagorju, čakavski u Dalmaciji itd.), što je predstavljalo korak bliže jedinstvenom književnom jeziku i pravopisu Srba i Hrvata. A Vuk se, govoreći 1845. godine o idealu ujednačenog književnog jezika za oba bratska naroda, izrazio ovako: „da se svaka knjiga može od slova do slova preštampati od latinskijeh slova slavenskima i od slavenskijeh latinskima“.
Divne primere književnog jezika proisteklog iz narodnog govora Vuk je, među mnogima, našao i kod hrvatskog pisca Ivana Mažuranića, u njegovom čuvenom spevu Smrt Smail-age Čengijića, u kome je video „umotvor zajedništva“. Za to zajedništvo, za srpskohrvatsko jezičko jedinstvo, odavno se zalagao i dalekovidi Kopitar, a isto je mislio i Nemac Jakob Grim.
Sve to dovelo je najzad do dogovora istaknutih pojedinaca-istomišljenika, pa se u proleće 1850. godine u Beču sakupilo osam uglednih ljudi i potpisalo književni dogovor o zajedničkom književnom jeziku: u ime Srba prisustvovali su Vuk Karadžić i Đura Daničić, a kao predstavnici Hrvata pojavili su se Ivan Kukuljević-Sakcinski, pesnik, dramski pisac i književno-umetnički istoričar, Dimitrije Demetar, prevodilac i pozorišni radnik, Ivan Mažuranić, pesnik, političar i hrvatski ban, kao i politički radnici Vinko Pacel i Stjepan Pejaković. Dogovor je potpisao i Slovenac Fran Miklošič, čuveni slavista i filolog, pisac uporedne gramatike slovenskih jezika i Daničićev profesor.
Vuku je bilo povereno da napiše „Glavna pravila za južno narečje“, koja su i danas, u opštim crtama, važeća za ijekavsku varijantu srpskohrvatskog jezika, koja se upotrebljava u Hrvatskoj, Bosni i Hercegovini i Crnoj Gori.
Ovaj književni dogovor, dobrim delom ostvaren zahvaljujući Vuku Karadžiću, iako pretežno nije poštovan, delovao je kao programsko opredeljenje i uticao na budući pravac razvoja našeg jezika. U Srbiji je uglavnom prihvaćen, mada nije usvojen ijekavski nego ekavski izgovor, a jezik se i dalje nazivao srpskim, kao i u Crnoj Gori.
Nasuprot tome, u Hrvatskoj je čak donet i zakonski propis (1867), po kome se kao službeni jezik priznaje „jezik hrvatski iliti srpski… a svakomu je prosto (slobodno) služiti se pismom latinskim ili kirilskim“.[4]
–
–
6. PORODIČNI ŽIVOT OCA SRPSKE PISMENOSTI
–
Vuk Stefanović Karadžić oženio se u Beču sa Anom Kraus. Ana mu je rodila trinaestero dece ali nažalost samo je dvoje nadživelo svoje roditelje (Mina Vilhelmina i Dimitrije). Većina Vukove i Anine dece umrla su još u detinjstvu a dvoje dece umrlo im je oko punoletstva.
Širokih shvatanja kakvih je bio nije se slepo držao pravila da žena mora preuzeti muževljevu veru, pa se sa Anom venčao po katoličkom verskom obredu. Njihova ćerka Mina pred smrt je prešla u pravoslavlje i preuzela ime Milica.
Vuk i njegova porodica živeli su skromno. Često su dolazili u situaciju da jedva imaju za hranu i ogrev. Iako je za svoj rad primao novčanu pomoć sa više strana, od naših i drugih vladara, kao i od drugih dobrostojećih ljudi koji su podržavali razvoj književnosti i kulture, većinu tog novca trošio je na štampanje svojih knjiga, istraživanja i putovanja motivisana razvojem i širenjem srpske kulture i jezika.
Nuđeno mu je i da radi neki od državnih poslova i da bude ministar prosvete, ali je sve to odbio ili napuštao posle nekog vremena, jer ga je odvlačilo od književnog posla. Pored toga smatrao je da prihvatanjem takvih ponuda ne bi mogao da piše i radi sve ono što misli da treba i u šta veruje. Tako da je njegov jedini redovni prihod bio prihod od prodaje knjiga i novčana pomoć koju je dobijao kao podršku svome radu.
„Ma koliko bivao u materijalnoj oskudici, Vuk se prema deci odnosio kao da je sve u najboljem redu; Zakidao je na sebi ali je njegova Mina, inače višestruko talentovana devojka (govorila je više jezika, slikala, pisala, svirala) imala klavir i dobijala časove slikanja, muzike, jezika.“[5]
Vuk Stefanović Karadžić sa svojom porodicom živeo je na relaciji Beč – Tršić. Zime bi provodili u Beču gde je njihov dom bio mesto okupljanja ljubitelja književnosti i kulture. Čim otopli selili bi se u Tršić.
Prema pisanju biografa Vuk Stefanović Karadžić umro je 07.02.1864. godine u svom krevetu u Beču, pregledajući petu knjigu narodnih pesama pripremljenu za štampu.
–
–
7. ZANIMLJIVOSTI O VUKU STEFANOVIĆU KARADŽIĆU
–
~~ Vuk Stefanović Karadžić potekao je iz umetničke porodice. Njegov otac i stric sastavljali su pesme u slobodno vreme ~~
~~ 30-o slovo azbuke, slovo H (ćirilično Х), Vuk je smislio u Dubrovniku i time dovršio današnju srpsku azbuku koja se sastoji od 30 slova. ~~
~~ Vukov pravopis zvanično je uveden tek 1868. godine, 4 godine nakon Vukove smrti. Do tad se mogao koristiti samo za privatna štampana izdanja. ~~
~~ 1987. godine UNESCO je uvrstio Vukovu godišnjicu u kalendar značajnih svetskih kulturnih događaja. ~~
~~ Vuk Stefanović Karadžić bio je dopisni član Ruskog geografskog društva i Berlinske akademije nauka, počasni član Društva za povjestnicu u Zagrebu i član Društva srpske slovesnosti (preteče Srpske akademije nauka i umetnosti). ~~
~~1832. godine Vuk Stefanović Karadžić napisao je pismo tadašnjem vladaru Srbije knezu Milošu Obrenoviću, ukazujući na sve vrline i mane njegovog karaktera i vladavine. Zbog ovog pisma knez Miloš je pobesneo i lišio Vuka finansijske i svake druge podrške njegovom radu. Vuk ovo pismo nikada nije štampao iako je mogao dobro da zaradi od štampanja tog pisma, a knez Miloš kasnije je na neki način priznao da je Vuk imao pravo za sve što je napisao u tom pismu, tako što mu je 1835. godine dodelio redovnu godišnju novčanu pomoć „za rodoljubive zasluge… za premili rod i otečestvo naše“. ~~
~~ Milošev naslednik, Mihajlo Obrenović, Vuka je čuvao kao savetnika na dvoru i konsultovao se sa njim u vezi sa donošenjem zakona. ~~
~~ Vuk Stefanović Karadžić bavio se tajnim diplomatskim misijama koje mu je poveravao knez Mihajlo i nosio je poverljiva pisma ili usmene poruke o saradanji Srbije i Crne Gore u vezi sa oslobađanjem srpskog naroda od okupatora. ~~
~~ Godine 1864. kada je umro Vuk Stefanović Karadžić rodio se Branislav Nušić koji je tu neobičnu slučajnost spomenuo i u svojoj knjizi Autobiografija. ~~
–
–
8. Još koja reč o Vuku
–
Vuk Stefanović Karadžić bio je skroman, dobar i pametan čovek. Veliki rodoljub pre svega. Smatrao je da su za Srbiju jednako važni borci koji su je oslobodili od okupatora i obrazovani ljudi koji će opismeniti narod, razvijati i čuvati srpsku kulturu i običaje i tu kulturu predstaviti svetu.
Detinjstvo i odraslo doba proveo je u skromnim uslovima života. Nekad jedva da je imao i za osnovne stvari ali nikad nje štedeo novac za svoje obrazovanje a kasnije ni za obrazovanje svoje dece. Pri tom živeo je u vreme kada se prosveta na ovim prostorima tek razvijala.
Ceo život bolešljiv, sa zgrčenom nogom i strahom od promaje, putovao je na sve strane kako bi stekao što više znanja kojim bi pomogao da se Srbija razvije u zemlju prepoznatu u svetu po svojoj kulturi i jedinstvenim običajima.
Osim što je zaslužan za srpsko ćirilično pismo i uvođenje narodnog jezika u srpsku književnost, Vuk je učestvovao i u diplomatskim misijama i na oslobođenju srpske zemlje od okupatora.
Interesantna je i činjenica da je bio poštovan i među turskom vlasti i da je od njih dobio pasoš pomoću kojeg se slobodno kretao.
Vuk je poput Ive Andrića uvek verovao u ideju Jugoslovenstva i zajedništva sa susednim zemljama, smatrajući da samo tako male zemlje poput naših mogu da se oslobode od okupatora i sačuvaju svoj jezik i kulturu.
Zajedno sa saradnicima iz Srbije, Hrvatske i Slovenije razvijao je srpskohrvatski jezik i uvodio narodni jezik u književnost. Zahvaljujući književnom dogovoru potpisanom 1850. godine između Srba i Hrvata, u kom je učestvovao i Vuk, došlo je do povećanja pismenosti na ovim prostorima i na taj način su ljudi sačuvali svoje običaje i kulturu za buduće naraštaje.
Sve u svemu, Vuk Stefanović Karadžić bio je jedna interesantna i jedinstvena ličnost o kojoj bi trebalo više da se piše, čita, uči, sluša i da sledimo i njegove životne stavove i razmišljanja uz pismo koje nam je darovao.
Bojana Smiljanić
[1] Vuk Karadžić Život i delo – Uglješa Krstić
[2] Vuk Karadžić Život i delo – Uglješa Krstić
[3] Vuk Karadžić Život i delo – Uglješa Krstić
[4] Vuk Karadžić Život i delo – Uglješa Krstić
[5] Vuk Karadžić Život i delo – Uglješa Krstić